Уста Абдулазиз ва авлодлари

Рукн: Тарих Чоп этилган: 05.02.2015


“Ҳидоят” журналини иложи борича кузатиб бораман. Журналнинг 2012 йил 7-сонида Нажот Ниёзовнинг “Қозончи авлиё” мақоласини ўқигач, менда бир қатор мулоҳазалар туғилди. Келтирилган маълумотларга қўшимча, баъзи ўринларига тузатиш киритиш мақсадида ушбу мақолани ёздим.

Туркистон шаҳридаги Аҳмад Яссавий зиёратгоҳида сақланган оғирлиги икки тонна, эни икки ярим метрли дошқозонни соҳибқирон Амир Темур ясаттирган. Етти хил металл қотишмасидан тайёрланган ушбу дошқозонни қуйиш учун Эрондан уста Абдулазиз Табризий чақирилган. Эронлик уста қозонни 1393–1399 йиллари – олти йил мобайнида Туркистоннинг Қарноқ қишлоғида тайёрлаган. Бу ҳақда қозоннинг ўзига ёзиб қўйилган.

Қозон овқат пиширишга мўлжалланмаган. Тарихий манбаларга кўра, узоқ йиллар давомида унда новвот аралаштирилган ширин сув сақланиб, жума намозидан кейин муридларга тарқатилган.1935 йили Совет Иттифоқида Эрон санъати кунлари ўтказилиши муносабати билан дошқозон Эрмитаж музейига олиб кетилади ва шу бўйи қайтарилмайди. 1985 йили Эркин Жўрабеков Туркистон шаҳри ижроия қўмитаси раислигига сайланади. У дошқозонни қайтариш учун беш йил мобайнида ҳаракат қилади. Ўзининг айтишича, бу ҳаракатлари учун уни “Дон Кихот” деб мазах қилганлар ҳам бўлган. Дошқозонни қайтариш масаласида СССР маданият ишлари вазири В.Захаровнинг олдига кирганида вазир уни хонасидан ҳайдаб чиқарган. “Вазир билан айтишиб қолдик. У дошқозон Эрмитажда тургани учун фахрланишим кераклигини айтди. Мен унда Қизил майдондаги сариқ пушкани менга беринг, уни Туркистонга олиб кетай, дедим. Пушканинг ўрнига “Бу ерда пушка бор эди, ҳозир Туркистонда” деб ёзиб қўйинглар, чунки Аҳмад Яссавий мақбарасидаги қозоннинг ўрнида шундай мазмундаги ёзув бор, деб айтдим. Шу гапларимдан кейин у мени хонасидан ҳайдаб чиқарди. Қозонни қайтариш учун қандай йўл бўлса, қилиб кўрдик. Беш йил давомида ариза ёзмаган жойимиз, мурожаат қилмаган одамимиз қолмади”, деб эслайди Эркин Жўрабеков.

Тинимсиз мурожаатлар, тўхтовсиз ҳаракатлар ниҳоят кутилган самарани беради. 1989 йил 4 июлда СССР маданият ишлари вазирининг дошқозонни Туркистонга қайтариш ҳақидаги 283-сонли буйруғи эълон қилинади. Дошқозонни олиб келиш учун Эркин Жўрабеков бошчилигидаги бир гуруҳ туркистонликлар Эрмитажга йўл олади: “Беш кун давомида қозонни Эрмитаждан чиқара олмадик. Эшикларга сиғмади. Ўша пайтлари Александр Невзоровнинг “60 дақиқа” деган кўрсатуви бўларди. Биз қозонни чиқара олмай қийналиб юрганимизни яширинча тасвирга олиб кетибди. Туркистон шаҳри ҳокими қозонини олиб кета олмаяпти деб мени телевизорда кўрсатишди. Беш кун деганда финлар қозонни деразадан кран билан чиқариб берди. Туркистонга олиб келсак, Яссавий мақбараси олдига халқ тўпланиб турган экан. Одамлар милицияга ҳам қарамай, қозонни бориб кўзларига суртиб, тавоф қилди. Эртасига бир амаллаб қозонни ўз жойига қўйдик”.

Хуллас, эллик тўрт йил деганда қозон жойига қайтарилди. Бироқ дошқозон билан бирга олиб кетилган чироғдон ҳали ҳам Эрмитажда сақланади. Кейинги ўн беш йил мобайнида чироғдонни қайтаришга кўп уринилган. Бироқ ҳозиргача ҳеч қандай натижага эришилмади.

Энди “Авлиёота” номига келсак (ҳозирги Тароз шаҳри, Жанубий Қозоғистон). Шаҳар 1856 йили, Қўқон хонлиги даврида, қорахонийлар сулоласи асосчиси Қорахон шарафига “Авлиёота” номини олган. Қорахоннинг мақбараси шаҳар ўртасида жойлашган. 1938–1997 йиллари Жамбул (қозоқ шоири ва оқини Жамбул Жабаев шарафига) ва 1997 йилдан бошлаб Тароз деб аталган.

Абдулазиз Табризийнинг авлодлари фақат Туркистонда эмас, балки Тошкент шаҳрида ҳам бор. Камина ҳам уларнинг бириман.

Шу ўринда таъкидлашни истардим тарих тўғрисида ёзаётган муаллиф асл манбаларга асосланиши керак. Янглиш маълумотлар тарихий ҳақиқатни чалкаштириши, ўқувчиларда хато фикрлар уйғотиши мумкин.

Абдисамат Васидов,

Ўзбекистон ФА ядро-физика институти катта илмий ходими

“Ҳидоят” журналининг 2012 йил, 11-сонидан олинди.

* * *

“Hidoyat” jurnalini iloji boricha kuzatib boraman. Jurnalning 2012 yil 7-sonida Najot Niyozovning “Qozonchi avliyo” maqolasini o‘qigach, menda bir qator mulohazalar tug‘ildi. Keltirilgan ma’lumotlarga qo‘shimcha, ba’zi o‘rinlariga tuzatish kiritish maqsadida ushbu maqolani yozdim.

Turkiston shahridagi Ahmad Yassaviy ziyoratgohida saqlangan og‘irligi ikki tonna, eni ikki yarim metrli doshqozonni sohibqiron Amir Temur yasattirgan. Yetti xil metall qotishmasidan tayyorlangan ushbu doshqozonni quyish uchun Erondan usta Abdulaziz Tabriziy chaqirilgan. Eronlik usta qozonni 1393–1399 yillari – olti yil mobaynida Turkistonning Qarnoq qishlog‘ida tayyorlagan. Bu haqda qozonning o‘ziga yozib qo‘yilgan.

Qozon ovqat pishirishga mo‘ljallanmagan. Tarixiy manbalarga ko‘ra, uzoq yillar davomida unda novvot aralashtirilgan shirin suv saqlanib, juma namozidan keyin muridlarga tarqatilgan.1935 yili Sovet Ittifoqida Eron san’ati kunlari o‘tkazilishi munosabati bilan doshqozon Ermitaj muzeyiga olib ketiladi va shu bo‘yi qaytarilmaydi. 1985 yili Erkin Jo‘rabekov Turkiston shahri ijroiya qo‘mitasi raisligiga saylanadi. U doshqozonni qaytarish uchun besh yil mobaynida harakat qiladi. O‘zining aytishicha, bu harakatlari uchun uni “Don Kixot” deb mazax qilganlar ham bo‘lgan. Doshqozonni qaytarish masalasida SSSR madaniyat ishlari vaziri V.Zaxarovning oldiga kirganida vazir uni xonasidan haydab chiqargan. “Vazir bilan aytishib qoldik. U doshqozon Ermitajda turgani uchun faxrlanishim kerakligini aytdi. Men unda Qizil maydondagi sariq pushkani menga bering, uni Turkistonga olib ketay, dedim. Pushkaning o‘rniga “Bu yerda pushka bor edi, hozir Turkistonda” deb yozib qo‘yinglar, chunki Ahmad Yassaviy maqbarasidagi qozonning o‘rnida shunday mazmundagi yozuv bor, deb aytdim. Shu gaplarimdan keyin u meni xonasidan haydab chiqardi. Qozonni qaytarish uchun qanday yo‘l bo‘lsa, qilib ko‘rdik. Besh yil davomida ariza yozmagan joyimiz, murojaat qilmagan odamimiz qolmadi”, deb eslaydi Erkin Jo‘rabekov.

Tinimsiz murojaatlar, to‘xtovsiz harakatlar nihoyat kutilgan samarani beradi. 1989 yil 4 iyulda SSSR madaniyat ishlari vazirining doshqozonni Turkistonga qaytarish haqidagi 283-sonli buyrug‘i e’lon qilinadi. Doshqozonni olib kelish uchun Erkin Jo‘rabekov boshchiligidagi bir guruh turkistonliklar Ermitajga yo‘l oladi: “Besh kun davomida qozonni Ermitajdan chiqara olmadik. Eshiklarga sig‘madi. O‘sha paytlari Aleksandr Nevzorovning “60 daqiqa” degan ko‘rsatuvi bo‘lardi. Biz qozonni chiqara olmay qiynalib yurganimizni yashirincha tasvirga olib ketibdi. Turkiston shahri hokimi qozonini olib keta olmayapti deb meni televizorda ko‘rsatishdi. Besh kun deganda finlar qozonni derazadan kran bilan chiqarib berdi. Turkistonga olib kelsak, Yassaviy maqbarasi oldiga xalq to‘planib turgan ekan. Odamlar militsiyaga ham qaramay, qozonni borib ko‘zlariga surtib, tavof qildi. Ertasiga bir amallab qozonni o‘z joyiga qo‘ydik”.

Xullas, ellik to‘rt yil deganda qozon joyiga qaytarildi. Biroq doshqozon bilan birga olib ketilgan chirog‘don hali ham Ermitajda saqlanadi. Keyingi o‘n besh yil mobaynida chirog‘donni qaytarishga ko‘p urinilgan. Biroq hozirgacha hech qanday natijaga erishilmadi.

Endi “Avliyoota” nomiga kelsak (hozirgi Taroz shahri, Janubiy Qozog‘iston). Shahar 1856 yili, Qo‘qon xonligi davrida, qoraxoniylar sulolasi asoschisi Qoraxon sharafiga “Avliyoota” nomini olgan. Qoraxonning maqbarasi shahar o‘rtasida joylashgan. 1938–1997 yillari Jambul (qozoq shoiri va oqini Jambul Jabaev sharafiga) va 1997 yildan boshlab Taroz deb atalgan.

Abdulaziz Tabriziyning avlodlari faqat Turkistonda emas, balki Toshkent shahrida ham bor. Kamina ham ularning biriman.

Shu o‘rinda ta’kidlashni istardim tarix to‘g‘risida yozayotgan muallif asl manbalarga asoslanishi kerak. Yanglish ma’lumotlar tarixiy haqiqatni chalkashtirishi, o‘quvchilarda xato fikrlar uyg‘otishi mumkin.

Abdisamat Vasidov,

O‘zbekiston FA yadro-fizika instituti katta ilmiy xodimi

“Hidoyat” jurnalining 2012 yil, 11-sonidan olindi.

 

Мулоҳаза қўшиш


Ҳимоя коди
Янгилаш